Duitsers laten begrotingsdiscipline los en daar komen problemen van

Er zijn dit jaar veel historische economische besluiten genomen in de wereld. De invoering van extra heffingen in de VS, bijvoorbeeld. Maar wat mij betreft is een ander besluit net zo belangrijk, namelijk het dumpen van het Schwarze Nulle-beleid in Duitsland.

De Duitse regering besloot dit jaar om het beleid gericht op begrotingsevenwicht los te laten. Ze willen meer uit te geven aan defensie, maar een andere belangrijke reden voor deze koersverandering is het besef in Berlijn dat het land zich veel te lang economisch ongenaakbaar waande en daardoor een lange tijd te weinig investeerde in bijvoorbeeld infrastructuur.

De Duitse (digitale) infrastructuur is belabberd. Er zijn ontwikkelingslanden waar het internetsignaal beter is. En het feit dat Zwitserland de treinen van Deutsche Bahn weert van het eigen spoorwegnet omdat de Duitse treinen zo vaak laat aankomen dat ze de dienstregeling in het Alpenland ontregelen, is ook een pijnlijk voorbeeld. 

Goedkope exporteren

Berlijn ziet in dat, mede door de oorlog in Oekraïne en de bijbehorende ruzie tussen de Europese Unie en Rusland, het Duits economisch model failliet is. Dat model kwam een lange tijd in feite neer op het volgende: het land voerde goedkoop gas in uit Rusland, liet die vloeien naar de fabrieken waar allerlei producten werden gemaakt waar de rest van de wereld, en vooral China, gek op was als er ‘Made in Germany’ op stond.

Voor het maken van die spullen, kon het land rekenen op onuitputtelijke toestroom van arbeidskrachten uit de rest van Europa, vooral uit de in 2004 tot de unie toegetreden landen in het midden en het oosten. 

Dat zorgde ervoor dat de Duitse bedrijven goedkoop konden produceren en duur verkopen, met China als de meest gretige afnemer. Door de komst van de euro konden andere eurolanden niet meer hun concurrentiepositie ten opzichte van Duitsland verbeteren door hun munt minder waard te maken. 

Negatieve gevolgen

Inmiddels is het eurovoordeel weg, is er geen goedkoop gas, iedereen die uit Centraal- en Oost-Europa wilde emigreren naar Duitsland heeft dat gedaan en drukt de vergijzing almaar zwaarder op de arbeidsmarkt, waardoor arbeid schaarser, en dus duurder, wordt. 

En China is om allerlei redenen niet meer zo ingesteld op winkelen in Duitsland. Het is door die bril dat ik bijvoorbeeld de recente aankondiging van Beijing zie, dat het land over 5 jaar veel minder afhankelijk moet zijn van de rest van de wereld. Beleid erop gericht binnenlandse consumptie te verhogen om die motor van de economie structureel sneller te laten draaien, hoort er ook bij. Dat betekent dat Chinezen minder trek hebben in Duitse spullen. 

Dit leidde de regering in Berlijn naar de conclusie dat het land zich het Schwarze Nulle-beleid niet meer kan veroorloven. En dus krijgt Duitsland te maken met hogere begrotingstekorten en een oplopende staatsschuld. Die koerswijziging kan in de toekomst grote gevolgen hebben, zowel voor Duitsland als voor de eurozone. En die gevolgen zijn negatief.

Pensioenprobleem

Toegegeven, de Duitse staatsschuld is laag. Die bedraagt ongeveer 60% van het bbp. Dat is een veel aangenamer cijfer dan bijna 120% in Frankrijk of om en nabij 100% in de VS. Het cijfer mag dan wel aangenamer zijn, dat wil niet zeggen dat Duitsland het in dat opzicht beter doet dan die landen.

Sterker nog, ik heb meer vertrouwen in de VS met ruim 100% staatsschuld dan in Duitsland met een staatsschuld van 60% van de economie!

Om te beginnen: er is nog een hoge rekening waar Duitsland mee te maken krijgt en dat betreft de pensioenrekening. Duitsland kent het zogeheten omslagstelsel (dat wil zeggen, pensioenen van vandaag betaalt het land met de premie-inkomsten van werkenden van vandaag) én heeft enorme pensioenbeloftes gedaan. Dat is een zorgwekkende combinatie, omdat het land hiervoor nauwelijks geld opzij heeft gelegd. 

Weinig kritiek

Om die rekening te kunnen betalen, zou de staatsschuld in de toekomst rap kunnen stijgen. Zeker met de hoge uitgaven aan defensie en infrastructuur erbij. Een ander gevolg kan zijn dat Duitsland zich op Europees niveau veel soepeler opstelt als het over zaken als inflatiebestrijding of gezamenlijke schuld gaat.

Eigenlijk zien we dat al gebeuren. Kritisch zijn op het ECB-beleid komt veel minder vaak voor in het land. Ook is het Duitse ‘nein’ met betrekking tot eurobonds verstomd. Tot slot is het verdienvermogen van de economie laag. d

Als de economische groei een 1 voor de komma kent, dan is dat een uitzondering tegenwoordig en een reden voor een feestje. Doorgaans dikt de Duitse economie met minder dan 1 procent per jaar aan. 

Grote zorgen

Deze week publiceerde de Duitse Raad van Economisch Adviseurs, een onafhankelijke raad met prominente economen die de regering voorzien van advies, een rapport dat mijn zorgen bevestigde. De Raad gaf aan te verwachten dat de economische groei volgend jaar lager dan 1% zal zijn; de regering gaat uit van 1,3%, dat ook als basis diende voor het ramen van overheidsuitgaven en inkomsten. De Raad was ook kritisch over geplande investeringen in defensie en infrastructuur.

Zij maken zich zorgen dat allerlei uitgaven niet meer in de begroting zijn ingebed, maar met fondsen die opgezet worden en gevuld worden met leningen. Een deel van de uitgaven noemde de Raad zelf ‘dubieus’, wat nogal forse kritiek is.

Zo gaat een deel van de extra staatsschuld op aan hogere pensioenen; nobel, maar het draagt niets bij aan het verhogen van het verdienvermogen van de economie. Anders gesteld: hoewel de vergrijzing – en dus problemen met het financieren van de pensioenen – nog moet beginnen, is nu al geld nodig om pensioengaten te dichten. Maar liefst de helft van de extra schuld die Duitsland aan zal gaan, zal opgaan aan overheidsconsumptie en niet voor investeringen, meent de Raad.

Minder concurrentievermogen

Wat de einduitkomst kan zijn als we over 5 of 10 jaar terugkijken, is dat de Duitse staatsschuld fors is opgelopen (en blijft oplopen) terwijl de economie slechts een likje verf heeft gekregen, de benodigde ingrijpende verbouwing een dode letter op papier is gebleven en het concurrentievermogen van de Duitse economie afgenomen is.

En dat terwijl de Duitse staatsschuld meer zorgwekkender wordt dan de Amerikaanse. Het verdienvermogen van de Amerikaanse economie blijft namelijk aanmerkelijk hoger (door de grotere flexibiliteit, dynamiek en meer innovatie) terwijl de pensioenrekening, macro-economisch bezien, in de VS veel beter gefinancierd is. Alle Amerikanen samen hebben ruim 120% van het bbp in pensioenpotjes gesprokkeld. 

De gevolgen op het niveau van de eurozone kunnen zomaar zijn hogere structurele inflatie, gezamenlijke schulden (eurobonds) als een standaardinstrument, lagere economische groei en als gevolg daarvan spanningen in en tussen de lidstaten.