Waarom prijscontroles niet werken in de strijd tegen hoge inflatie

"Waarom de rentes verhogen, met alle pijn van dien, om inflatie te bestrijden als de overheden ook de prijzen kunnen bevriezen of een maximale stijging per jaar kunnen instellen?" Die vraag krijg ik regelmatig als ik een lezing heb gegeven. Ik begrijp het gevoel erachter.

Inderdaad, regeringen hebben veel invloed op de prijzen. Geen wonder dan ook dat uit een recent onderzoek in de VS bleek dat drie kwart van de ondervraagden (er was geen verschil tussen Democraten of Republikeinen, dus het is blijkbaar een breed gedeelde opvatting) wel wat voelt voor prijscontroles om inflatie tegen te gaan.

Kinderopvang gratis maken, subsidies op energieprijzen permanent maken, zijn ideeën als het over inflatie via prijscontroles aanpakken gaat. Ook politici zien er wel heil in. Zo verordende de Franse regering vorig jaar zomer, toen de voedselprijzen rap stegen, dat vele producten uit het doorsnee boodschappenmandje maar beperkt in prijs mogen stijgen.

Het werkt niet

Prijscontroles, waaronder prijzen bevriezen, vinden politici leuk. Het getuigt van daadkrachtig optreden. Prijzen aan banden leggen schuift de schuld voor de hoge inflatie impliciet in de schoenen van bedrijven, vakbonden, marktwerking of oliesjeiks.

Het verlegt de aandacht van het feit dat overheden zelf een zeer belangrijke drijfveer zijn en dat dé reden voor structurele inflatie te veel geld in omloop is, waar de centrale banken, de facto ook onderdeel van de publieke sector, voor een zeer belangrijk deel over gaan.

Er is echter één klein probleempje met het bestrijden van inflatie door middel van prijscontroles, bevriezen van prijzen of eeuwigdurende subsidies. Het werkt niet. Sterker nog, het werkt vrijwel altijd averechts.

Vroeger ook niet

Dat is de les als we een blik werpen in het verleden. Het is werkelijk talloze keren geprobeerd in het verleden om stijgende prijzen met prijsplafonds, bevriezingen en wat dies meer zij te verslaan. Het eerste bekende voorbeeld stamt uit circa 4000 voor Christus, toen in Babylonië de toenmalige koning Hammurabi voorschreef hoeveel wat mocht kosten.

In het oude Rome deed keizer Diocletianus hetzelfde, alleen voegde hij de doodstraf eraan toe voor diegenen die zich niet aan zijn prijsoekaze niet houden. Die en de vele andere voorbeelden van prijscontroles uit het verleden zijn allemaal op een ramp uitgedraaid.

Er ontstond een weelderige zwarte markt en enorme schaarste aan goederen die mensen nodig hadden. Waarom prijscontroles niet werken, komt bijvoorbeeld doordat ze de signaalwerking van het prijsmechanisme uitschakelen.

Hoge kosten

Als de prijs van een product of dienst stijgt, dan komt dat vaak doordat de vraag sneller toeneemt dan het aanbod. Bedrijven zien dat en reageren erop door meer van die blijkbaar zeer winstgevende goederen of diensten te gaan aanbieden. Het gevolg is dat het aanbod toeneemt, waardoor vraag en aanbod meer in balans komen en prijzen niet meer hard stijgen of zelfs gaan dalen.

Economen zeggen dan: de schaarse productiemiddelen worden efficiënt gealloceerd. Schakel het prijsmechanisme uit en je zet als beleidsmaker de deur wijd open voor grove inefficiency, met alle economische kosten en gevolgen van dien.

Prijscontroles werken ook niet omdat de kern van het inflatieprobleem niet aangepakt wordt, namelijk een te uitbundige toename van de geldhoeveelheid. Dat structurele inflatie door andere zaken ontstaat dan een te forse toename van de geldhoeveelheid, is een mythe.

Hoge begrotingstekorten

Overigens, als we erover nadenken, dan kunnen we het rentebeleid van de centrale banken ook als een soort prijscontrole zien. Immers, een groepje technocraten komt regelmatig bij elkaar om de prijs van het geld te bepalen in plaats van die taak over te laten aan de markt.

Geen wonder dan centraal bankieren sinds het begin ervan, zo’n eeuw geleden, een faliekante mislukking is, zoals ik omschreef in ‘Keerpunt 1971’. In dat jaar bevroor de Amerikaanse president Richard Nixon overigens ook lonen en prijzen; we weten echter allemaal dat de jaren 70 niet bepaald bekend staan als een periode van zeer lage inflatie.

En eerder in ‘Geldmoord: hoe centrale banken ons geld vernietigen’. En wat bedoel ik als ik zeg dat de regeringen ook bijdragen aan hoge inflatie? Ik doel daarmee niet alleen op de vaak trendmatige stijging van de belastingdruk, wat uiteindelijk natuurlijk doorberekend wordt in de prijzen, maar ook structurele – en zeer hoge vaak – begrotingstekorten.

Liever voorkomen

Door structureel meer uit te geven dat wat aan inkomsten binnenkomt, zorgen de overheden ervoor dat de vraag naar goederen en diensten het aanbod overtreft, wat de prijzen omhoog stuwt. Daarnaast is er nog een inflatoir effect uit die hoek wanneer overheden een deel van die tekorten financieren door meer te lenen.

Daarmee zorgen ze ervoor dat de rentes voor bedrijven ook stijgen, wat weer de prijzen van producten die die bedrijven maken, verhoogt. Inflatie bestrijden kan nou eenmaal niet anders dan op een pijnlijke manier gebeuren, door de vraag te verlagen. Omdat het bestrijden van hoge inflatie niet zonder pijn kan, geldt dat inflatie voorkomen te prefereren is boven die moeten bestrijden.